Mustafa Kemal Atatürk'ün fikir hayatının oluşmasında çocukluk ve gençlik yıllarını geçirdiği şehirlerin büyük etkisi olmuştur. Selanik, farklı milletlerin bir arada yaşadığı, Batı'daki gelişmeleri takip eden, canlı bir ticaret ve kültür merkeziydi. Manastır Askerî İdadisi'nde okuduğu yıllarda Namık Kemal ve Mehmet Emin Yurdakul gibi şairlerin eserlerini okuyarak vatanseverlik duyguları gelişti. İstanbul'da Harp Okulu ve Harp Akademisi'nde okurken hem Batı'daki yenilikleri hem de Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu durumu yakından takip etme fırsatı buldu. Sofya'da askerî ataşe olarak görev yaparken, Batı dünyasının siyasi ve sosyal yapısını gözlemleme şansı elde etti.

İtalya, sömürgecilik yarışına geç katıldığı için kendisine yeni topraklar arıyordu. Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp, İtalya için hem coğrafi yakınlığı hem de Osmanlı Devleti'nin bölgedeki askerî varlığının zayıf olması nedeniyle kolay bir hedef olarak görülüyordu. 1911 yılında İtalya, Trablusgarp'a saldırdı. Osmanlı Devleti, kara ve denizden yardım gönderemediği için Mustafa Kemal ve Enver Paşa gibi genç subaylar bölgeye gönüllü giderek yerli halkı örgütlediler. Derne ve Tobruk'ta İtalyanlara karşı başarılı savunmalar yapıldı. Ancak Balkan Savaşları'nın başlaması üzerine Osmanlı Devleti, İtalya ile Uşi Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı ve Trablusgarp'ı kaybetti.

1912-1913 yılları arasında gerçekleşen Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti için büyük bir yıkım olmuştur. Rusya'nın kışkırtmasıyla birleşen Balkan devletleri (Karadağ, Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan), Osmanlı Devleti'ne karşı savaş açmışlardır. Osmanlı ordusunun hazırlıksız yakalanması ve ordudaki siyasi çekişmeler nedeniyle kısa sürede büyük toprak kayıpları yaşanmıştır. Birinci Balkan Savaşı sonucunda Osmanlı Devleti, Edirne ve Kırklareli dahil olmak üzere Midye-Enez Hattı'nın batısındaki tüm topraklarını kaybetmiştir. İkinci Balkan Savaşı ise Balkan devletlerinin kendi aralarındaki anlaşmazlıklar nedeniyle çıkmış ve Osmanlı Devleti bu durumdan faydalanarak Edirne ve Kırklareli'yi geri almıştır.

1914 yılında başlayan I. Dünya Savaşı'nın temel nedenleri arasında emperyalist devletler arasındaki çıkar çatışmaları, sömürgecilik rekabeti, silahlanma yarışı ve milliyetçilik akımının etkisiyle ortaya çıkan ulusal gerilimler yer almaktadır. Özellikle İngiltere ve Almanya arasındaki ekonomik rekabet, Fransa'nın Alsas-Loren bölgesini Almanya'dan geri alma isteği ve Rusya'nın Panslavizm politikası, Avrupa'da büyük bir gerilime yol açmıştır. Bu gerilimler, devletler arasında İtilaf ve İttifak Bloklarının oluşmasına neden olmuştur. Savaşın fitilini ateşleyen olay ise Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir.

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı başladığında tarafsızlığını ilan etmişti. Ancak, Almanya'nın Osmanlı Devleti'ni kendi yanında savaşa çekme çabaları ve Enver Paşa gibi İttihatçıların Almanya hayranlığı, bu tarafsızlığın uzun sürmemesine neden oldu. Almanya, İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslav adlı iki gemiyi Osmanlı Devleti'ne hediye ettiğini duyurdu. Bu gemiler, 'Yavuz' ve 'Midilli' adlarını alarak Karadeniz'e açıldı ve Rus limanlarını bombaladı. Bu olay, Osmanlı Devleti'nin resmen I. Dünya Savaşı'na girmesine yol açtı. Osmanlı Devleti, savaşa girerek Almanya'nın yükünü hafifletmeyi ve kaybettiği toprakları geri almayı umuyordu.

Çanakkale Cephesi, I. Dünya Savaşı'nın en önemli cephelerinden biridir. İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul'u ele geçirerek savaşı kısa sürede bitirmeyi, Rusya'ya yardım ulaştırmayı ve Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmeyi hedefliyordu. Ancak, Türk ordusunun Mustafa Kemal'in önderliğindeki destansı direnişi sayesinde İtilaf Devletleri Çanakkale'yi geçemedi. Bu zafer, Türk milletinin vatanseverlik ruhunu ortaya koyarken, Mustafa Kemal'in askerî dehasını da tüm dünyaya kanıtladı. Çanakkale Zaferi, I. Dünya Savaşı'nın seyrini değiştirmiş ve savaşın uzamasına neden olmuştur.

Kafkas Cephesi, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda açtığı ilk cephedir. Enver Paşa'nın liderliğinde, Turancılık ideolojisi doğrultusunda Orta Asya Türkleri ile birleşme ve Bakü petrollerini ele geçirme amacıyla Ruslara karşı bir harekât düzenlenmiştir. Ancak, ağır kış şartları, ordunun yetersiz donanımı ve ikmal sorunları nedeniyle Sarıkamış'ta büyük bir felaket yaşanmış, on binlerce askerimiz donarak şehit olmuştur. Mustafa Kemal, daha sonra bu cephede görev almış ve Muş ile Bitlis'i Rus işgalinden kurtararak önemli başarılar elde etmiştir.

I. Dünya Savaşı, dört yıl süren kanlı mücadelelerin ardından İttifak Devletleri'nin yenilgisiyle sonuçlanmıştır. Savaş sonucunda imparatorluklar parçalanmış, yerine yeni ulus devletler kurulmuştur. Milletler Cemiyeti gibi uluslararası kuruluşlar, gelecekteki savaşları önlemek amacıyla kurulmuştur. Ancak, galip devletlerin mağlup devletlere dayattığı ağır antlaşmalar, II. Dünya Savaşı'nın tohumlarını atmıştır. Ayrıca, sivil halk üzerinde yıkıcı etkileri olan bu savaşta, tank, denizaltı ve kimyasal silahlar gibi yeni teknolojiler kullanılmıştır.

I. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştır. Bu antlaşmanın 7. maddesi 'İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır.' şeklindeydi. 24. maddesi ise 'Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir.' hükmünü içeriyordu. Bu maddeler, Osmanlı topraklarının işgaline hukuki zemin hazırlamış ve ülkenin fiilen işgaline kapı aralamıştır.

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri, antlaşmanın 7. maddesini bahane ederek Anadolu'nun çeşitli yerlerini işgal etmeye başladılar. Bu işgaller karşısında Osmanlı Hükümeti sessiz kalırken, Anadolu halkı kendi imkânlarıyla direniş hareketleri başlattı. İşgallere karşı kurulan Kuvâ-yi Millîye birlikleri, yerel savunmalar yaparak düşmanı oyaladı ve düzenli ordu kurulana kadar önemli bir görev üstlendi. Aynı zamanda, işgalleri protesto etmek amacıyla çeşitli mitingler düzenlendi ve basın yoluyla kamuoyu oluşturulmaya çalışıldı.

Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra Anadolu'da iki tür cemiyet ortaya çıkmıştır: Millî varlığa düşman cemiyetler ve Millî Mücadele'ye destek veren yararlı cemiyetler. Millî varlığa düşman cemiyetler, Osmanlı Devleti'nin kurtuluşunu manda ve himaye altında veya bölgesel kurtuluşlarda ararken, yararlı cemiyetler ise bulundukları bölgelerin işgalini önlemek amacıyla kurulmuş ve millî bilincin uyanmasında etkili olmuşlardır. Örneğin, Mavri Mira ve Pontus Rum Cemiyeti gibi zararlı cemiyetler, Anadolu'da Rum ve Ermeni devletleri kurmayı hedeflerken, Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Kilikyalılar Cemiyeti gibi yararlı cemiyetler bölgesel direniş göstermişlerdir.

Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ayak bastığında Anadolu'da karışıklıklar yaşanıyordu. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın getirdiği ağır şartlar altında işgaller başlamış, halk çaresizlik içindeydi. Mustafa Kemal, Samsun'a 9. Ordu Müfettişi olarak gönderilmişti. Görevi, bölgedeki asayişi sağlamak ve Türklerin Rumlara yönelik saldırılarını engellemekti. Ancak o, Samsun'a gelir gelmez durumu analiz etmiş ve asıl amacının millî mücadeleyi başlatmak olduğunu belirlemiştir. Samsun raporunda, işgallerin haksız olduğunu ve Türk milletinin bağımsızlık için mücadele etmeye kararlı olduğunu belirtmiştir.

Mustafa Kemal, Samsun'dan sonra Havza'ya geçerek 28 Mayıs 1919'da Havza Genelgesi'ni yayımlamıştır. Bu genelgede, işgallere karşı mitingler düzenlenmesi, protestolar yapılması ve İstanbul Hükümeti'ne telgraflar çekilerek işgallerin kınanması istenmiştir. Ayrıca, Hristiyan halka karşı herhangi bir saldırı veya taşkınlık yapılmaması gerektiği de belirtilmiştir. Bu genelgenin amacı, millî bilinci uyandırmak, halkın işgallere karşı tepkisini göstermesini sağlamak ve işgal güçlerine karşı Türk milletinin birlik içinde olduğunu ortaya koymaktı.

22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi, Millî Mücadele'nin önemli dönüm noktalarından biridir. Genelgede, 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.', 'İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum, milletimizi yok olmuş göstermektedir.', 'Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' gibi maddeler yer almıştır. Ayrıca, Sivas'ta millî bir kongrenin toplanacağı ve her ilden delegelerin seçilerek gönderilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu genelge, Millî Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ortaya koymuştur.

Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde ortaya çıkan fikir akımları arasında Batıcılık, özellikle Tanzimat Fermanı'ndan itibaren devletin kurtuluş reçetelerinden biri olarak görülmüştür. Bu akım, Avrupa'nın bilim ve tekniğini, yönetim biçimini ve yaşam tarzını benimseyerek Osmanlı Devleti'nin kalkınmasını hedeflemiştir. Ancak Batıcılığı savunanlar arasında da farklı görüşler mevcuttu. Kimileri Batı'nın sadece bilim ve tekniğini almayı yeterli görürken, kimileri de Batı'nın kültürel değerlerini ve sosyal yapısını da tamamen benimsemeyi savunuyordu. Bu fikir akımı, Osmanlı toplumunda önemli tartışmalara yol açmış, modernleşme çabalarına yön vermiştir.

Mustafa Kemal, Manastır Askerî İdadisi'nde okurken Fransız İhtilali'nin fikirleriyle tanışmıştır. Özellikle Jean-Jacques Rousseau, Voltaire ve Montesquieu gibi düşünürlerin eserlerini okuyarak özgürlük, eşitlik, adalet ve milliyetçilik gibi kavramları derinlemesine anlamıştır. Bu fikirler, onun sadece kişisel düşüncelerini değil, gelecekteki liderlik vasıflarını ve devlet yönetimine bakış açısını da şekillendirmiştir. Fransızca bilgisini geliştirmesi de bu eserlere ulaşmasında önemli bir rol oynamıştır.

I. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa devletleri arasında büyük bir silahlanma yarışı yaşanmıştır. Almanya'nın hızlı sanayileşmesi ve askerî gücünü artırması, İngiltere ve Fransa gibi geleneksel güçleri rahatsız etmiştir. Her devlet, potansiyel rakiplerine karşı üstünlük sağlamak amacıyla ordularını modernleştirmeye ve deniz kuvvetlerini güçlendirmeye çalışmıştır. Bu durum, devletler arasında karşılıklı güvensizliği artırarak küçük bir kıvılcımın bile büyük bir savaşa dönüşme riskini yükseltmiştir.

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'na girmeden önce ekonomik ve siyasi açıdan oldukça zayıf bir durumdaydı. Son yıllarda kaybettiği topraklar ve Balkan Savaşları'nın getirdiği yıkım, devletin uluslararası arenadaki itibarını sarsmıştı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin önde gelen isimleri, özellikle Enver Paşa, Almanya'nın savaşı kazanacağına inanıyor ve bu ittifakın Osmanlı'ya kaybettiği toprakları geri alma fırsatı sunacağını düşünüyordu. Ayrıca, Alman desteğiyle ordunun modernleşeceği ve kapitülasyonların kaldırılacağı gibi beklentiler de savaşa girme kararında etkili olmuştur.

Suriye-Filistin Cephesi, I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin savunma cephelerinden biriydi. İngilizler, Kanal Cephesi'nde uğradıkları başarısızlıktan sonra Ortadoğu'daki stratejik konumlarını güçlendirmek ve Osmanlı'yı tamamen bölgeden atmak amacıyla bu cephede taarruza geçtiler. Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak bu cephede görev aldı. İngilizlerin kuzeye doğru ilerlemesini durdurarak Halep'in kuzeyinde bir savunma hattı oluşturdu ve düşmanın Anadolu'ya girmesini engelledi. Bu cephedeki mücadeleler, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasına kadar devam etmiştir.